Categorie: blog

Een beetje vreemd maakt dat dit alles des te lekkerder smaakt. Al is lekker niet het woord dat ik zoek bij het duiden van deze film. Twee mannen alleen in een vuurtoren op een rots waar ze niet af kunnen. Drank, duisternis en gedachten die zich, onstuimig als de golven die op de rotsen slaan, niet laten kooien. Op de horror is het dan niet lang wachten. De ene (een weergaloze William Dafoe) is een ouwe zeebonk, de andere (Robert Pattinson, heel goed maar hem als de nieuwe Batman voorstellen is weer een beetje moeilijker geworden) een jongeman die onderweg naar zijn bestemming in het leven bij een baantje als assistent-vuurtorenwachter is aangekomen. In de vuurtoren ontpoppen beide hoofdrolspelers zich in hun onderlinge gesprekken tot onbetrouwbare vertellers van hun eigen levensverhaal en het mysterie dat dit oproept vraagt uiteindelijk niet zozeer om een openbaring, om een verklaring, maar om verdere uitvergroting. Achter krakende vloeren en stinkende latrines ligt het antwoord op het mysterie in een verder mystificeren van het alledaagse. Met de mythologie daarbij als hulpmiddel komt het licht in de vuurtoren als prometheïsche buit waaraan een bijpassend akelig prijskaartje hangt – het laatste beeld uit de film heeft mijn netvlies, twee dagen na aanschouwen, nog niet verlaten. Zoals bij filmhorror die fijn is, de toeschouwer weet zich betrokken én tegelijkertijd op veilige afstand, is deze film een mooie afdaling in de donkere krochten van de menselijke psyche die is als een vlucht naar de toppen van de verbeelding. Een filmervaring in stemmig (en trendy) zwart-wit die niet zozeer zoekt naar een verhaal dat kan worden naverteld alswel een soort van zijnservaring is die het absurde invoelbaar maakt en zich niet teveel bekommert om wat nu echt is en wat niet. De conclusie is aan de kijker: die weet na pakweg twee uur dat hij meeuwen voortaan beter met rust laat (ook als deze hem niet met rust laten) en dat, voorbij de horror van dat laatste beeld, de grootste angsten beter niet worden gereserveerd voor demonen die wachten in het donker maar voor de eigen verlangens waarmee men de alles verpletterende normaliteit van alledag te lijf gaat.

In het blauwgrijs van de vroege ochtend sneed hij zich op canonieke wijze in de vingers. De ijsbloem lachte besmuikt en de rijp, glinsterend als gesmolten suiker, dacht er het hare van. Een diepe stilte omhulde huis en gras toen hij, kil en verstijfd, overeind kwam en de droom van een zacht soezend verblijf voor een haard met smeulend hout maar met moeite weerstond.

Onder een heraldisch zwart gemoed voltrok zich, op geheel eigen wijze, de winter.

Ik heb mijn vaderlandslievende plicht weer eens verzaakt en ook dit jaar niet gestemd voor de Top 2000. Jammer, omdat de rest van NL het nu op weg naar het jaareinde zonder onderstaande prachtplaatjes moet stellen. Dat wil zeggen … de kans om eenieder wat fatsoenlijks te laten horen laat ik natuurlijk niet zomaar voorbij gaan. Komt-ie. Nummers die resideren in de coulissen van die lijst waarin Queen wel weer op 1 zal staan, bijvangst van die tweemillenia-liedjes-lange-lijst die nog niet over zijn eigen voorspelbaarheid is gestruikeld. Tijd voor nummers die kont schoppen (en wel een kontje kunnen gebruiken).

Prometheus stal het vuur van de goden en gaf het aan de mensen omdat hij vond dat die goden bij het uitdelen van leuke dingen de mensheid er maar bekaaid had laten afkomen. Het was een geschenk van niet geringe omvang, de mens wist het op waarde te schatten. Zo ook in Duindorp, een klein plaatsje in Holland, enclave van nuchterheid in een steeds wilder wordende wereld, waar men zich met vaardigheid en moederlijke zorg over deze pril verworven gift ontfermde. Maar niet voordat ze Prometheus -die van al te zuid-Europese origine was- het dorp hadden uitgeflikkerd. Ondankbaarheid is ’s werelds loon, forenzenproza het enige dat rest en een aquarium vult men het beste vanaf de bodem.

Schrijven is associëren. Je filtert er je gedachten mee, brengt orde aan in wat onbestemd en chaotisch is en maakt van de wereld een min of meer coherent geheel.

Zittend op een uitklapstoeltje in de Sprinter naar Weesp, rijdend door Hollands laagland, de lucht helder en koud, tik ik door mijn vingerhandschoen heen dat Vincent van Gogh nooit een trein schilderde. De man uit Nuenen hield het liever bij zonnebloemen bij de thee en een aardappeleter op de koffie. Ieder het zijne. Met Vincent van Gogh heeft Elmer McCurdy gemeen dat het een kogel was die een einde aan zijn leven maakte en dat zijn faam hem vooral postuum ten deel zou vallen. McCurdy was een beroerde schilder, waarschijnlijk heeft hij zelfs nooit een kwast in handen gehad. Hij hield zich aan het begin van de 20e eeuw voornamelijk bezig met diefstal maar de kruimels waren hem op een gegeven moment niet goed genoeg meer. Hij ging het zoeken in geldtransporten. De Odyssee van de kruimeldief die een grote slag wilde slaan was er een van trial en heel veel error. Zijn eerste kluis blies hij op met zoveel dynamiet dat behalve de kluis ook het geld werd vernietigd. De tweede keer gebruikte hij te weinig springstof; het liet de kluis ongedeerd en het geld onbereikbaar. De derde keer nam hij de verkeerde trein. In plaats van een geldtransport stapte hij een passagierstrein binnen. Met een buit van 46 dollar en twee flessen whiskey maakte hij zich uit de voeten. Het was een politiekogel die hem – op de vlucht, in kennelijke staat, van de twee flessen whiskey werd er later eentje leeg teruggevonden – uiteindelijk fataal werd. Zijn lijk werd door niemand opgeëist. Op zoek naar een bijverdienste besloot de begrafenisondernemer van dienst het lichaam van McCurdy te balsemen en tentoon te stellen. Dat werd een groot succes. Aan die bijverdienste kwam een einde toen er man opdook die beweerde een broer van McCurdy te zijn die zijn broer een fatsoenlijke begrafenis wilde geven. De begrafenisondernemer kon weinig anders dan het lichaam meegeven. De broer van McCurdy was niet zozeer de broer van McCurdy maar een soort rondreizende John de Mol die het lichaam van de gestorvene tot een attractie in zijn circus sideshow maakte. McCurdy ging postuum op tournee door de VS. Hij kon niet weten dat er voor hem een filmcarrière in het verschiet zou liggen.

In de jaren 60 werd het gemummificeerde lichaam van Elmer McCurdy – inmiddels een omzwachtelde pop waarvan niemand meer vermoedde dat er een echt mensenlichaam in zat – gebruikt als rekwisiet dat o.a. kort is te zien in de film ‘She Freak’ – een verder niet heel bekende of hoogstaande rolprent. In 1977 betekende een opname voor een aflevering van de Man van Zes Miljoen voor McCurdy een doorbraak naar het grote publiek. Tijdens het schieten van een scène in een pretpark stootte een van de productiemensen een pop van de muur. Er brak een arm af. Uit de afgebroken arm stak een mensenbot. Onderzoek wees uit dat het om het lichaam van Elmer McCurdy ging. Zesenzestig jaar nadat McCurdy het tijdelijke voor het eeuwige had ingewisseld kreeg hij, behalve naamsbekendheid die hem niets meer opleverde, alsnog een begrafenis. Op zijn graf werd een dikke betonlaag gestort om het te beschermen tegen grafrovers.

Voor wie dat wil zijn de foto’s van een dode en gemummificeerde Elmer McCurdy makkelijk te googlen. Ik laat het hierbij even bij wat bewegende beelden uit die aflevering van de Man van Zes Miljoen waarin Lee Majors met Bigfoot vecht en het monster daarbij een arm afrukt *. Wie zich dat nog kan herinneren heeft een gelukkige jeugd gehad.

Soms is forenzenproza al dat rest.

* De schrijvers van de Man van Zes Miljoen waren van de klassiekers niet vies toen ze refereerden aan het gevecht van Beowulf waarin deze de arm van Grendel afrukt. Van de Bruid van Frankenstein hadden ze ook gehoord toen ze de bionische man een bionische vrouw cadeau deden. Farrah Fawcett was haar naam, in het echte leven de vrouw van Lee Majors. Die konden voortaan carpoolend naar hun werk. Van de makers van de Man van Zes Miljoen werd hun kennis van de klassiekers slechts overtroffen door een CO2-Bigfootstapbewustzijn dat zijn tijd ver vooruit was. 

Het zal mede aan de preoccupatie van de hoofdpersoon Max met de film Apocalypse Now hebben gelegen dat ik dit boek niet kon wegleggen (in augustus weer in de bioscoop, de ‘definitieve’ final cut dit keer!). Johan Harstads hiervoor gelezen boek Buzz Aldrin, waar ben je gebleven? was met 600 pagina’s wat aan de dikke kant, dit boek had met ruim 1.200 pagina’s nog wel even mogen voortduren. Het leest als een bingewatch-waardige serie: als je er eenmaal inzit vergeet je tijd en omvang. Het is een beetje als een soap, en dat is niet oneerbiedig bedoeld, die op wonderlijke wijze samenvalt met je eigen leven – als een auto die voorbijkomt en zijn geluid naadloos laat samenvallen met de muziek waar je op dat moment naar aan het luisteren bent. (Over muziek gesproken: alle verwijzingen daarnaar, of het nu om Kim en Thurston van dat bandje gaat dat verder niet bij naam wordt genoemd, Sonic Youth, of Charlie Mingus, of een concert van Iron Maiden onder de Brandenburger Tor, ze lijken geschreven met de platenkast van ondergetekende in het achterhoofd. Dat er op pagina 666 iemand met de bijnaam Antichrist wordt opgevoerd is niet de meest originele grap, meer een knipoog, door de auteur toegeworpen vanachter zijn schrijftafel, aanzet om The Number of The Beast nog eens op te zetten, een bevestiging van wat je op dat moment eigenlijk al lang weet: dat dit boek speciaal voor jou is geschreven. Kersen op de taart bij dezen: In het weekend dat ik naar de laatste Avengers-film ga brengt hoofdpersoon en theatermaker Max het toneelstuk Endgame van Samuel Beckett ter sprake en als ik op 4 mei aankom bij een verhandeling over de sterfdag van Tito, op 4 mei, verbaast me dat niet eens meer – het is immers allemaal zo voorzien).

In  Max, Misha & het Tet-offensief schrijft Johan Harstad lange zinnen, sommige gaan over de pagina heen, maar geen moment wordt de indruk gewekt dat de vorm het bij hem overneemt van de inhoud. Integendeel. De vorm voegt zich op natuurlijke wijze naar het verhaal wat vertelt moet worden. Zijn schrijfstijl ademt ondanks lange zinnen en een ongetwijfeld concencieuze voorbereiding de vrijheid van een improvisatie. Alsof wat geschreven is snel weer plaats moet maken voor wat volgt – op de achterflap wordt de vergelijking met jazz gemaakt. Lange zinnen, sheets of words, waarin de schrijver zelf lijkt te verdwalen, niet lijkt te weten hoe hij ze moet laten eindigen. Neerslag van een berg aan herinneringen, een stroom aan gedachten, opgeschreven voordat ze weer vervlogen zijn. Observaties die langs meanderende woordrivieren naar een kern van de zaak moeten leiden waarbij de schrijver zelf niet weet wat die kern is. Het gaat om de reis, niet om de aankomst. Een reis die bij momenten, helemaal in lijn met de Apocalypse Now-obsessie van de hoofdpersoon, op een persoonlijk Heart of Darkness lijkt af te stevenen. Het resultaat doet me naar adem happen.

Ondanks zijn wijdlopigheid, met al zijn zijsporen en schijnbaar achteloos rondgestrooide observaties, verliest Harstads tekst geen moment aan urgentie. In een stijl die ondanks alles van een grote nuchterheid getuigt, spreekt zij de diep-romantische wens uit om te willen behouden wat is en terug te willen halen van wat voorbij is. De tekst wordt een mantra, een bezwering, een gepreveld gebed dat het uiteindelijk vergeefs opneemt tegen voortschrijdende tijd en de menselijke natuur die alles van waarde uiteindelijk tot het verleden veroordeelt en uit de handen ziet glippen. En al biedt het einde enige hoop – er lijkt nadat het drama zich eenmaal echt heeft voltrokken zowaar een zonnestraal door te breken – zij staat de lezer geen simpel overgaan tot de orde van de dag toe. Als ik het boek na de laatste pagina heb dichtgeklapt ga ik naar de slaapkamer, het is dan na middernacht, en geef mijn vriendin een dikke zoen; ik zeg dat ik van haar hou. Na meer dan 400.000 woorden ben ik bij de kern van de zaak aangekomen. Bij het enige dat er echt toe doet: besteedt de tijd die je hebt zo goed mogelijk, laat hem niet verloren gaan.

Harstad is een rasverteller, dat was met Buzz Aldrin al duidelijk geworden en ook in Max blaast hij op bijzondere wijze leven in een stapel woorden; woorden die zijn als een vriend die je gezelschap komt houden, bij je op bezoek komt om je deelgenoot te maken van zijn avonturen en opgedane inzichten, een vriend waarvan het jammer is dat hij, na precies 1.230 pagina’s, weer weg gaat. (1.230 pagina’s en een beetje die in een handzame paperback zijn gebonden – op zowel pagina 20 als 813 blijft het boek prima openliggen) Goed, hij zal nog wel even blijven maar wat nu? De laatste van Buwalda dan maar?

Pedagogisch Kuthumeur. Prima woorden om er in een telefoongesprek, zittend in een volle bus, ruim binnen gehoorsafstand van kinderen onder de 12, even uit te gooien. Pedagogisch Kuthumeur. Naar de context blijft het gissen, de rest van de ongetwijfeld hele gezellige conversatie smoort in de achterkant van de hoge zitting van de stoel waar kinderwagenbezitters op kunnen plaatsnemen. Wij, achteloze omstanders, moeten het doen met woorden die waarschijnlijk zijn als showroommodellen die niet representatief zijn voor wat er verder in de winkel wordt verkocht. Af en toe rijst er een hakkelend gegiechel vanachter de hoge leuning op – een specht met astma.  Pedagogisch Kuthumeur. Het is jammer dat het niet 1 woord is anders had je er met galgje beslist een goede beurt mee kunnen maken.  Terwijl er buiten een vrouw van de fiets afwaait – en daarbij het plastic tasje met boodschappen in het mandje aan haar stuur op acrobatische wijze voor een hardhandige landing op het fietspad behoedt – is de geest definitief los geraakt van de tekst die ik aan het lezen was. In plaats daarvan: Pedagogisch Kuthumeur.  Je hoeft er geen last van te hebben om er toch mee te zitten opgescheept. Met een, naar ik hoop, in 1 keer succesvolle poging te ontsluizen wat in de weg zit, de woorden van iemand die zich wat al te lang, al te bewust is geweest van haar eigen voorbeeldfunctie, en daar met Pedagogische Kuthumor uiting aan wilde geven, denk ik aan wormen. Wormen in een komposthoop. Die doen goed werk, ze eten afval op en poepen vruchtbare grond uit, op een dag eten ze ook jou op dus je kunt maar beter aardig tegen ze zijn. Met een enigzins geklaard gemoed pak ik het boek op dat op mijn schoot ligt. Het waait nog steeds en het regent niet meer als de bus het station binnenrijdt. Met een beetje geluk haal ik mijn aansluiting. 

GIF: Joel Remy